Tarnawatka

Tarnawatka to niewielka gmina położona po obu stronach drogi krajowej nr 17, przy trasie Zamość – Tomaszów Lubelski. Atrakcyjny, pagórkowaty krajobraz gminy odsłania przybyszom od strony Zamościa roztoczańskie widoki.

Tutaj w miejscowości Wieprzów swój początek bierze trzecia pod względem wielkości po Wiśle i Bugu rzeka Lubelszczyzny, Wieprz. Jeszcze w latach sześćdziesiątych XX wieku, pośrodku tej wsi, znajdowało się Jezioro Wieprzowe, z którego początek brała rzeka. Niestety wskutek melioracji łąk, zbiornik ten uległ stopniowej degradacji. Znaczną część gminy porastają lasy. Wśród nich największą powierzchnię zajmują lasy liściaste z przewagą buka. Pod koniec lata i jesienią lasy Dąbrowy Tarnawackiej i Podhucia są rajem dla amatorów borowików i opieniek.

Najcenniejszym terenem leśnym jest jednak fragment starego lasu naturalnego ze stanowiskiem modrzewia polskiego, który został objęty całkowitą ochroną jako rezerwat „Skrzypny Ostrów”. Wysokość pojedynczych egzemplarzy modrzewia dochodzi tu do 40 m, a ich obwód przekracza 100 cm. Do rezerwatu najłatwiej dotrzeć szlakiem historycznym, znakowanym kolorem zielonym, a biegnącym z Tomaszowa do Turkowic.

Dzięki rzece Wieprz teren gminy bogaty jest w rozliczną zwierzynę i ptactwo. Usytuowany w dolinie rzecznej użytek ekologiczny „Stawy Tarnawackie” stanowi największą w południowo-wschodniej Polsce ostoję ptactwa wodno-błotnego. Zaobserwowano tutaj 152 gatunki rzadkich ptaków, a wśród nich bociana czarnego i orła bielika. Oprócz ptaków na terenie objętym ochroną występuje także 9 gatunków płazów i 5 gatunków gadów.

Wędrując po gminie warto zwrócić uwagę na wieś Pańków z jej zabytkowym układem architektonicznym, tzw. „owalnicą”, gdzie domostwa zlokalizowano wokół centralnie położonego jeziora. Leśniczówka Pańków jest doskonałą bazą dla myśliwych chcących zapolować na dziki, w które obfitują tutejsze tereny. W Niemirówku zachowały się zabytkowe zagrody drewniane z XIX i XX wieku, a także pozostałości zespołu dworskiego i parku z tego samego okresu. W odległości 700 m od wsi, na łąkach w dolinie Wieprza, znajduje się stanowisko archeologiczne zwane „zamczyskiem”, w postaci średniowiecznego grodziska, cmentarzyska szkieletowego oraz śladów zamku, który, wg tradycji, został wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego. Okolice Klocówki i Niemirówka znajdują się w otulinie Krasnobrodzkiego Parku Krajobrazowego, dając otwartą drogę do Krasnobrodu i innych atrakcji turystycznych Roztocza.

W samej miejscowości Tarnawatka zlokalizowany jest zabytkowy kościół katolicki, ufundowany w XIX wieku jako cerkiew prawosławna. W jego pobliżu znajduje się jeden z ostatnich zabytków architektury drewnianej – spichlerz na zboże. Przed II wojną światową majątek Tarnawatka należał do znanej rodziny Tyszkiewiczów. Pamiątką tamtych czasów są pozostałości założenia dworskiego z parkiem, domem administratora i budynkami gospodarskimi.

Zawieruchy wojen światowych nie ominęły gminy. Ciężkie boje pod Tarnawatką toczono w 1915 roku i w ramach bitew pod Tomaszowem we wrześniu 1939 roku. Świadkami tamtych czasów są mogiły żołnierzy na cmentarzu wojennym w lesie Dąbrowa i na cmentarzu parafialnym w Tarnawatce.

W 70. rocznicę walk, jakie stoczył 5. Pułk Strzelców Konnych z Tarnowa pod Pańkowem i Tarnawatką, odsłonięta została tablica upamiętniająca te wydarzenia. Jej fundatorem jest powiat tarnowski oraz Tarnowski Oddział Jazdy Konnej, którego przedstawiciele wzięli udział w uroczystościach. Pod Tarnawatką 5. PSK zakończył swój szlak bojowy wrześniu 1939 roku. W tym samym roku na terenie gmin Tomaszów Lubelski, Krasnobród i Tarnawatka utworzony został szlak konny i pieszy. Na jego trasie umieszczono 13 tablic w miejscach walk i cmentarzach I bitwy pod Tomaszowem Lubelskim w 1939 roku.

W 1944 roku w Antoniówce przyszedł na świat Mieczysław Kosz, polski pianista i kompozytor jazzowy, który wywarł znaczący wpływ na polską szkołę jazzu. Na skutek postępującej od dzieciństwa choroby, w wieku 12 lat został osobą niewidomą. Jego styl łączył pianistykę jazzową z tradycjami muzyki romantycznej i charakterystycznymi nawiązaniami melodycznymi do polskiego folkloru. Zginął tragicznie w 1973 roku, wypadając z okna mieszkania. Imię pianisty nosi aktywnie działające Stowarzyszenie „Zamojski Klub Jazzowy im. Mieczysława Kosza” w Zamościu. Został pochowany na cmentarzu parafialnym w Tarnawatce.


Rejestr zabytków

Zespół:dworski i folwarczny z pocz. XX w., nr rej.: A/315 z 28.05.1985

Stan obecny

Dwór nie istnieje.
W początkach XX wieku stały tu dwór Tyszkiewiczów z parkiem, tartak parkowy, tartak wodny nad Wieprzem, dwie terpentyniarnie, łomy kamienia. Z dawnego zespołu dworskiego zachowały się garaż, stajnia, spichlerz dworski oraz dom administratora.

Historia

Dwór z 1874 roku, rozbudowany ok. 1920 r.
Tarnawatka – miejscowość położona przy trasie Tomaszów – Zamość. o której pisał Jan Tyszkiewicz, syn ostatniego właściciela, iż jest stolicą Polski?
Od czasów staropolskich dobra tarnawackie wchodziły w skład królewszczyzn, które z czasem oddawane były zasłużonym mężom w użytkowanie czasowe lub dziedziczne.
Po raz pierwszy nazwa wsi Tarnawatka pojawiła się w składzie starostwa bełskiego w 1531 roku i obejmowała dwa łany.
Od 1567 roku Tarnawatka stała się własnością Stanisława Zamoyskiego, nadana mu przez króla Zygmunta Augusta za szczególne zasługi w walkach z Moskwą, Tatarami i Wołoszą.

Na sejmie 1764 roku Stany Generalne Rzeczypospolitej dożywocie starostwa tarnawackiego ponownie nadały Ordynatowi Zamojskiemu wraz ze starostwem płoskirowskim i dzierżawą Wieprzowe Jezioro.
Do tego czasu w Tarnawatce istniał ośrodek folwarczny z dworkiem, w którym mieszkał administrator zarządzający starostwem.
Po I rozbiorze Tarnawatka z sąsiadującymi miejscowościami znalazła się w granicach Austrii. Pod panowaniem Habsburgów pozostała do 1810r. Po 1772 roku dobra tarnawackie stały się własnością Tadeusza hrabiego Dzieduszyckiego, cześnika wielkiego koronnego. Po jego śmierci majątek i ziemie dawnego starostwa tarnawackiego z Tarnawatką przypadły najmłodszemu synowi – Józefowi.
Po ojcu Józefie całość dóbr przejął jedyny syn Włodzimierz.
Zarządzając od 1847 r. dobrami ojca jako jeden z pierwszych zniósł pańszczyznę jeszcze przed Wiosną Ludów. Zjednało mu to opinię bardzo postępowego członka Centralnej Rady Narodowej, w której zasiadał w tym czasie.
Dzieduszyccy herbu Sas byli rodziną znaną ze swych zasług dla kraju. W ich rękach majątek pozostał do końca XIX wieku. Ostatnią jego właścicielką z tej rodziny była żona Włodzimierza – Alfonsyna z Miączyńskich.
Około 1900 roku włości tarnawackie nabyli Jan i Elżbieta Tyszkiewiczowie herbu Leliwa.

Pierwszym pełnomocnikiem i administratorem dóbr hrabiego był Stanisław Pietraszkiewicz, który zarządzał Tarnawatką do 1903 roku tzn. do śmierci Jana Tyszkiewicza. Po nim majątkiem administrował Wacław Giżycki.
Z małżeństwa z Elżbietą z Krasińskich Jan pozostawił czworo dzieci: Zofię, Jana, Michała oraz Władysława. W wyniku działów po rodzicach dobra tarnawackie oraz Sumin odziedziczył Władysław. W czasie I wojny światowej ośrodek dworski w Tarnawatce, podobnie jak i sama wieś ucierpiały wskutek przesuwającego się frontu. Do czasu dojścia do pełnoletności dzieci po Janie i Elżbiecie w Tarnawatce zamieszkał Karol Kotwicki, który został rejentalnie upoważniony przez radę familijną do ?zarządu i administrowania w najobszerniejszym tych słów znaczeniu dobrami Tarnawatka oraz Sumin.?
W 1931 roku Michał Tyszkiewicz wywołał znaczne poruszenie w salonach arystokracji poślubiając znaną aktorkę i piosenkarkę Marię Pietruszyńską znaną pod pseudonimem Hanka Ordonówna. Z czasem Michał przeniósł się do Waki, a w Tarnawatce pozostał Władysław, który ożenił się z Różą z Tarnowskich. Dla młodej pary przygotowano skromną wiejską rezydencję. Stary dwór powiększono i otoczono ogrodami spacerowymi. W tym czasie dobra ziemskie Tarnawatka obejmowały 11.518 mórg.

Młodym Tyszkiewiczom urodziło się pięcioro dzieci: Elżbieta, Róża, Jan, Maria i Artur. Po wybuchu wojny w 1939 roku Tyszkiewiczowie opuścili Tarnawatkę na zawsze.
Władysław Tyszkiewicz został w 1940 roku deportowany do ZSRR a jego dzieci wyemigrowały do Europy Zachodniej.
W czasie kampanii wrześniowej we wsi toczyły się zacięte boje. Walczyły tu m.in. oddziały 1 DP Legionów gen. W. Kowalskiego. W okresie okupacji hitlerowskiej mieszkańcy przeżyli koszmar związany z pacyfikacją w czerwcu, później w maju 1943. Z okupantem zacięte walki toczyły połączone siły AK i BCH.
Na mocy dekretu PKWN z 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, majątek Tarnawatka o obszarze już tylko 3894 ha stanowiący własność spadkobierców Władysława Tyszkiewicza przeszedł na Skarb Państwa. Gmina przechodziła różne koleje np. w roku 1976 została zlikwidowana, a dzięki uporowi kilku miejscowych działaczy reaktywowana w 1986 roku.

Pod względem turystycznym na uwagę zasługują również zabytkowe. Zachowała się dawna cerkiew z 1890 r. Od 1921 służy jako kościół rzymskokatolicki. Ponadto pozostał zajazd i karczma (murowana) z I połowy XIX wieku, odnawiane w 1951. W początkach XX wieku stały tu dwór Tyszkiewiczów z parkiem, tartak parkowy, tartak wodny nad Wieprzem, dwie terpentyniarnie, łomy kamienia.
Z dawnego zespołu dworskiego zachowały się garaż, stajnia, spichlerz dworski oraz dom administratora.

tekst: Mariusz Dolhan 2011/za polskiezabytki.pl


Ptaki zbiornika Tarnawatka – Ekościeżka

Tarnawatka