Tarnawatka

Tarnawatka to niewielka gmina położona po obu stronach drogi krajowej nr 17, przy trasie Zamość – Tomaszów Lubelski. Atrakcyjny, pagórkowaty krajobraz gminy odsłania przybyszom od strony Zamościa roztoczańskie widoki.

Tutaj w miejscowości Wieprzów swój początek bierze trzecia pod względem wielkości po Wiśle i Bugu rzeka Lubelszczyzny, Wieprz. Jeszcze w latach sześćdziesiątych XX wieku, pośrodku tej wsi, znajdowało się Jezioro Wieprzowe, z którego początek brała rzeka. Niestety wskutek melioracji łąk, zbiornik ten uległ stopniowej degradacji. Znaczną część gminy porastają lasy. Wśród nich największą powierzchnię zajmują lasy liściaste z przewagą buka. Pod koniec lata i jesienią lasy Dąbrowy Tarnawackiej i Podhucia są rajem dla amatorów borowików i opieniek.

Najcenniejszym terenem leśnym jest jednak fragment starego lasu naturalnego ze stanowiskiem modrzewia polskiego, który został objęty całkowitą ochroną jako rezerwat „Skrzypny Ostrów”. Wysokość pojedynczych egzemplarzy modrzewia dochodzi tu do 40 m, a ich obwód przekracza 100 cm. Do rezerwatu najłatwiej dotrzeć szlakiem historycznym, znakowanym kolorem zielonym, a biegnącym z Tomaszowa do Turkowic.

Dzięki rzece Wieprz teren gminy bogaty jest w rozliczną zwierzynę i ptactwo. Usytuowany w dolinie rzecznej użytek ekologiczny „Stawy Tarnawackie” stanowi największą w południowo-wschodniej Polsce ostoję ptactwa wodno-błotnego. Zaobserwowano tutaj 152 gatunki rzadkich ptaków, a wśród nich bociana czarnego i orła bielika. Oprócz ptaków na terenie objętym ochroną występuje także 9 gatunków płazów i 5 gatunków gadów.

Wędrując po gminie warto zwrócić uwagę na wieś Pańków z jej zabytkowym układem architektonicznym, tzw. „owalnicą”, gdzie domostwa zlokalizowano wokół centralnie położonego jeziora. Leśniczówka Pańków jest doskonałą bazą dla myśliwych chcących zapolować na dziki, w które obfitują tutejsze tereny. W Niemirówku zachowały się zabytkowe zagrody drewniane z XIX i XX wieku, a także pozostałości zespołu dworskiego i parku z tego samego okresu. W odległości 700 m od wsi, na łąkach w dolinie Wieprza, znajduje się stanowisko archeologiczne zwane „zamczyskiem”, w postaci średniowiecznego grodziska, cmentarzyska szkieletowego oraz śladów zamku, który, wg tradycji, został wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego. Okolice Klocówki i Niemirówka znajdują się w otulinie Krasnobrodzkiego Parku Krajobrazowego, dając otwartą drogę do Krasnobrodu i innych atrakcji turystycznych Roztocza.

W samej miejscowości Tarnawatka zlokalizowany jest zabytkowy kościół katolicki, ufundowany w XIX wieku jako cerkiew prawosławna. W jego pobliżu znajduje się jeden z ostatnich zabytków architektury drewnianej – spichlerz na zboże. Przed II wojną światową majątek Tarnawatka należał do znanej rodziny Tyszkiewiczów. Pamiątką tamtych czasów są pozostałości założenia dworskiego z parkiem, domem administratora i budynkami gospodarskimi.

Zawieruchy wojen światowych nie ominęły gminy. Ciężkie boje pod Tarnawatką toczono w 1915 roku i w ramach bitew pod Tomaszowem we wrześniu 1939 roku. Świadkami tamtych czasów są mogiły żołnierzy na cmentarzu wojennym w lesie Dąbrowa i na cmentarzu parafialnym w Tarnawatce.

W 70. rocznicę walk, jakie stoczył 5. Pułk Strzelców Konnych z Tarnowa pod Pańkowem i Tarnawatką, odsłonięta została tablica upamiętniająca te wydarzenia. Jej fundatorem jest powiat tarnowski oraz Tarnowski Oddział Jazdy Konnej, którego przedstawiciele wzięli udział w uroczystościach. Pod Tarnawatką 5. PSK zakończył swój szlak bojowy wrześniu 1939 roku. W tym samym roku na terenie gmin Tomaszów Lubelski, Krasnobród i Tarnawatka utworzony został szlak konny i pieszy. Na jego trasie umieszczono 13 tablic w miejscach walk i cmentarzach I bitwy pod Tomaszowem Lubelskim w 1939 roku.

W 1944 roku w Antoniówce przyszedł na świat Mieczysław Kosz, polski pianista i kompozytor jazzowy, który wywarł znaczący wpływ na polską szkołę jazzu. Na skutek postępującej od dzieciństwa choroby, w wieku 12 lat został osobą niewidomą. Jego styl łączył pianistykę jazzową z tradycjami muzyki romantycznej i charakterystycznymi nawiązaniami melodycznymi do polskiego folkloru. Zginął tragicznie w 1973 roku, wypadając z okna mieszkania. Imię pianisty nosi aktywnie działające Stowarzyszenie „Zamojski Klub Jazzowy im. Mieczysława Kosza” w Zamościu. Został pochowany na cmentarzu parafialnym w Tarnawatce.

Tarnawatka